Rozwój gospodarczy Bliżyna w XIX i XX wieku
Referat wygłoszony na sesji popularno-naukowej z okazji 595-lecia Bliżyna
Autor: Anna Smorąg
Tradycje hutnicze Bliżyna sięgają wieku XIII. Jednak na skalę przemysłową prawdziwy rozwój zaczął się w wieku XVIII. 26 stycznia 1781 roku majętność Bliżyn nabyli od Andrzeja Tarło Potkańscy. Istniały w tym czasie w Bliżynie 3 dymarki. Kolejnym właścicielem Bliżyna został Aleksander Wielogłowski. Zbudował on przed 1838 rokiem w miejscu dymarki wielki piec. Czynnych było przy nim 16 warsztatów ręcznych i 5 fryszerek, czyli zakładów hutniczych wyposażonych w 2 piece ( ogniska ) oraz miechy podwójne i młot przekuwający, poruszane wodą. Został on przebudowany w 1883 roku. Do 1908 pracował na węglu drzewnym. Zachował się zarys dawnego stawu oraz żużlisko wielkopiecowe na terenie Zakładów Chemicznych Przeróbki Węgla. Zakłady Metalowe zwane „ Stalownia” usytuowane były w kierunku północno – zachodnim od osady, założone przez Ludwika Platera w 1898 roku. Czynne były do ok. 1902 roku, po czym uległy dewastacji.
Ludwik Plater był synem Cezarego Platera, który stracił majątek w Powstaniu Listopadowym i emigrował do Francji. Po osiągnięciu pełnoletności Ludwik odziedziczył po matce majątek Niekłań, z wielkim piecem w Furmanowie. Po pożarze , który strawił doszczętnie fabrykę żelaza w 1876 roku Ludwik wyjechał na rok do Francji, gdzie pracował jako robotnik przy wielkich piecach. Po powrocie wykorzystał zdobyte umiejętności i dzięki kredytowi odbudował fabrykę, która aż do 1900 roku przynosiła ogromne zyski. W 1889 roku kupił od Wielogłowskiego Bliżyn i wykorzystując istniejący już wielki piec rozwinął na szeroką skalę produkcję stali. Niestety w 1900 roku nastąpił kryzys. Wielka produkcja, brak zamówień, gotówki oraz stosunków handlowych spowodowały deficyt.
W 1908 roku właścicielem Zakładów Górniczych był hr. Henryk Broel – Plater, syn Ludwika. Wydał on drukiem katalog wyrobów metalowych na 112 stronicach. Dokument ten świadczy o możliwościach produkcyjnych istniejących wówczas zakładów oraz o fachowości pracowników hutniczych i ich zdolnościach mistrzowskiego wykonywania wyrobów. Zakład otrzymał medale na międzynarodowych wystawach w Moskwie ( 1872 ), w Warszawie ( 1883 ), w Madrycie ( za panowania króla Alfonsa XII ) i w Radomiu ( 1889 ). Oferowano 40 wyrobów m.in. okna, słupy latarniowe, schody, balustrady, balkony, pomniki, krzyże, piece, kuchenki, ruszty kuchenne i kotłowe, blachy do kuchen, drzwiczki do pieców, koła zębate, rury wodociągowe, włazy, wózki, walce szosowe, tarcze obrotowe, sieczkarnie, kieraty, młockarnie, szarpacze, pługi itp. Katalog został wydany w języku polskim i rosyjskim.
Zakłady do lat 30 – tych XX wieku należały do własności prywatnej. Dopiero przed wybuchem II wojny światowej fabrykę przejęło państwo i w 1939 roku uruchomiono tu produkcję węgla aktywowanego. W okresie międzywojennym Bliżyn miał szansę na zapisanie się w historii ogólnopolskiej. W 1928 roku zaprojektowano zbudowanie w Bliżynie luksusowego nowoczesnego uzdrowiska sportowo – klimatycznego. Miały tu być budowane m.in. uzdrowisko, pawilon toru saneczkowego, stadion olimpijski, pawilon treningu lekkoatletycznego, basen do pływania i treningów regatowych, korty tenisowe, boisko do hokeja na trawie i lodzie, hala sportowa kryta, gmach otwarty dla igrzysk kolarskich, zakład kąpielowy z basenem do pływania i gmach wytwórni filmowej. Niestety nadeszły lata kryzysu. Plan zorganizowania towarzystwa akcyjnego nie znalazł nabywców akcji. Z wielu planów dotyczących Bliżyna zrealizowano tylko przebudowę miejscowych zakładów metalurgicznych w Wytwórnię Węgla Aktywowanego jako filię Państwowej Fabryki Amunicji w Skarżysku – Kamiennej.4
Na początku okupacji Niemcy wywieźli z Wytwórni wszystkie maszyny i urządzenia do koncernu „ Hasag” do Rzeszy, a na jej terenie utworzyli obóz dla jeńców radzieckich, a następnie obóz koncentracyjny. Po wojnie budynki znajdujące się na terenie dawnego zakładu przejął Zarząd Gminy w Bliżynie. Od 1952 roku zakłady przejęło Ministerstwo Górnictwa, które sprawowało nad nim nadzór poprzez Zarząd Przemysłu Sprzętu Ratunkowego w Warszawie. W 1953 roku zmieniono nazwę zakładów na Zakłady Chemicznej Przeróbki Węgla „ Bliżyn” w Bliżynie, a 1.IV. 1954 roku uruchomiono w nim produkcję węgla aktywowanego. Produkcja trwała jednak zaledwie dwa lata. Wtedy to wstrzymano zamówienia na wytwarzane wyroby i zaprzestano produkcji na czas nieokreślony. Załoga Zakładów zajęła się z konieczności jego remontowaniem, konserwacją maszyn i urządzeń oraz robotami porządkowymi. Kierownictwo Zakładów w osobach dyrektora naczelnego Tadeusza Walisiaka i naczelnego inżyniera Narkiewicza dbając o losy Zakładu i załogi uzyskało zgodę władz urzędowych na rozpoczęcie produkcji zastępczej i w 1957 roku uruchomiono linię produkcyjną czerwieni żelazowej, co nie pociągnęło za sobą żadnych nakładów inwestycyjnych, gdyż do jej wyrobu adaptowano istniejące już urządzenia. Uruchomiono jedynie kotłownię wysokoprężną, którą zaprojektowano jeszcze dla potrzeb produkcji węgla aktywowanego, a użytkowano już do produkcji czerwieni żelazowej. Początkowo produkcja opierała się na bazie kwasu siarkowego, ale biorąc pod uwagę jej wysoką szkodliwość dla środowiska zastąpiono ją we wrześniu 1958 roku technologią, która opierała się na otrzymywaniu czerwieni żelazowej przez utlenianie szlamu produkcyjnego parą wodną i tlenem z powietrza. Zmiana profilu produkcji spowodowała, że od 1. II. 1958 roku zakłady podporządkowano Ministerstwu Przemysłu Chemicznego, które sprawowało nad nimi nadzór przez Centralny Zarząd Przemysłu Tworzyw Sztucznych i Lakierów w Gliwicach, a następnie przez Zjednoczenie Przemysłu Tworzyw i Farb. Zakład otrzymał nazwę Bliżyńskie Zakłady Farb i Lakierów w Bliżynie. W latach 1960 – 62 produkowano w zakładach zendrę niezbędną w kolejnictwie, glinkę szamotową oraz płytki do znakowania jezdni i farby świecące. W drugiej połowie 1962 roku uruchomiono produkcję wyrobów syntetycznych i olejnych ( farb i emalii ). Dla jej celów wykorzystano pomieszczenia dawnego magazynu technicznego, adaptując je na ucieralnie oraz budynki zaplecza technicznego tj. ługownia, magazyny i inne. W związku z rozszerzeniem produkcji i większym zapotrzebowaniem na wodę zbudowano zaporę wodną. Pod koniec 1962 roku uruchomiono produkcję lakieru bitumicznego. Wynosiła ona ok. 3000 ton rocznie. W 1971 roku rozpoczęto doświadczalną produkcję czerwieni żelazowej strącanej ( STB ) wg nowej technologii. Dla jej potrzeb przystosowano oddział w byłej płuczkarni. W 1973 roku uruchomiono nowy, nowoczesny i zmechanizowany oddział produkujący lakier bitumiczny, jednocześnie likwidując aparaturę w starym oddziale. Produkowano 6000 m3 lakieru bitumicznego rocznie. Na skutek połączenia od 1.VII.1975 roku Koneckiej Fabryki Farb Suchych w Fidorze z zakładami bliżyńskimi i utworzenia z nich przedsiębiorstwa, zmieniły one nazwę na „ Polifarb” – Kieleckie Zakłady Farb i Lakierów w Bliżynie.
W latach siedemdziesiątych trwały w zakładzie prace nad opanowaniem technologii produkcji wysokogatunkowych pigmentów żelazowych strącanych, opartych na odpadowych surowcach krajowych. Jednocześnie czyniono starania o inwestycje, których zrealizowanie umożliwiałoby wdrożenie opracowywanej technologii do produkcji. Ostateczna realizacja nastąpiła dopiero w 1984 roku. Kryzys lat 80 – tych spowodował ograniczenie dostaw importowanych surowców do produkcji żywic. Konieczna była produkcja nowych wyrobów w oparciu o surowce krajowe. Zaczęto wytwarzać czerwień żelazową BH. Poprawa jej jakości oraz wykorzystanie do produkcji odpadowych tlenków żelaza pochodzących z Huty im. Lenina były dużym osiągnięciem bliżyńskiej kadry inżynieryjnej i technicznej. W 1982 roku uruchomiono produkcję antyimportowych tlenków żelaza iezbędnych do produkcji taśm magnetofonowych, a w 1983 farb suchych. W następnym roku uruchomiono instalację pilotową do produkcji tlenków żelaza.
W 1977 roku za wyniki techniczne i gospodarcze uhonorowano zakłady odznaką „ Za zasługi dla Kielecczyzny”.5
W latach 90 – tych produkcja zaczęła spadać. W listopadzie 2000 roku ogłoszono upadłość zakładu, który jest obecnie pod kontrolą syndyka masy upadłościowej.
Ze względu na wysoki wskaźnik zalesień ważną rolę w życiu gospodarczym Bliżyna odgrywał tartak. Już w 1903 roku tartak w Bliżynie (Wojtyniowie ) był zarejestrowany w Księdze Adresowej w Warszawie. W 1906 roku należał do Spółki Braci Heine. Był w tym czasie wyposażony w dwa traki poruszane lokomobilą opalaną trocinami. Zainstalowano również piły tarczowe i heblarkę. Produkcja kontynuowana była sezonowo w okresie jesienno – zimowym. Tartak braci Heine został sprzedany spółce akcyjnej i w 1939 roku należał do D. Warszawskiego i A. Rozenberga. W okresie II wojny światowej zapasy surowca drzewnego i tarcicy w zakładach przemysłowych przejęły władze wojskowe. Tartak w Wojtyniowie uruchomiła i przejęła firma niemiecka A. Schutt i S–ka. Drewno z lasu dowozili mieszkańcy okolicznych wsi pod groźbą kar. Pod koniec wojny tartak w Bliżynie został unieruchomiony. Pozostały dwa stare traki, heblarka i lokomobila.
Po zakończeniu wojny do pracy zgłosili się robotnicy. Samodzielnie zszywali pasy transmisyjne rzemieniami, a smary i oleje przynoszono z rozbitych czołgów. 12.IV.1945 roku dzięki ofiarności pracowników zakład uruchomiono. Początkowo tartak podlegał Okręgowej Dyrekcji Lasów Państwowych w Radomiu. Kierownikiem zakładu został Jan Wasiak. Upaństwowienie tartaku nastąpiło 12.V. 1945 roku. Zakład otrzymał nazwę Tartak Państwowy Bliżyn. Zmiany w organizacji zarządzania przemysłem drzewnym spowodowały podporządkowanie tartaku najpierw Rejonowi Przemysłu Leśnego w Kielcach ( 1949 ), a następnie Rejonowi Przemysłu Leśnego w Radomiu ( 1956 ), z nazwą Tartak w Bliżynie. W 1971 roku zakład otrzymał nazwę Tartak Przemysłu Drzewnego w Bliżynie, a w 1975 roku zmieniono ją na Zakład Przemysłu Drzewnego w Bliżynie. Po zakończeniu wojny pracę w tartaku rozpoczęto przestarzałymi maszynami tj. dwa traki, piła tarczowa i obrzynarka pojedyncza. Urządzenia te były wprawiane w ruch przy pomocy maszyny parowej – lokomobili. W latach 1952 – 54 prace lokomobili zastąpiono energią elektryczna, w latach 1966 – 68 stare traki wymieniono na nowe, w 1974 roku zastosowano szybkobieżne obrabiarki, a w 1976 roku zamontowano korowarkę fińską w nowo wybudowanej hali korowarki kłód. Praca na składzie tarcicy do początku lat 70 - tych odbywała się ręcznie, a jej dowóz do rampy kolejowej do 1960 roku wykonywany był sprzężajem konnym, a następnie ciągnikiem marki „Ursus”. Utwardzenie placu tarcicy umożliwiło wprowadzenie wózków przedniego podnoszenia marki „ Lwów ”, co w 1980 roku umożliwiło wyeliminowanie ręcznego załadunku tarcicy. Wybudowano suszarnię oraz przyrzynalnię tarcicy eksportowej. Za zajęcie w 1980 roku I miejsca we współzawodnictwie międzyzakładowym Okręgowego Przedsiębiorstwa Przemysłu Drzewnego w Radomiu tartak w Bliżynie wyróżniony został na stałe proporcem przechodnim.6
Najlepszy okres dla zakładu, to lata 1982 – 83. Zatrudnionych było wtedy 169 pracowników, a praca odbywała się na trzy zmiany.
W 1985 roku wybudowano portiernię, garaż na pojazdy mechaniczne, silos na składzie zrębki ( surowca do produkcji płyty pilśniowej ), rozbudowano biuro, zakupiono dwa nowe wózki produkcji austriackiej „ Jumbo” oraz dwie fadromy – wózki widłowe przedniego podnoszenia do pracy na składzie surowca.. W 1987 roku rozpoczęto wykopy pod blok mieszkalny, który ukończono w październiku 1990 roku. Wyroby tartaku eksportowane były głównie do Wlk. Brytanii, Niemiec, a także do Włoch i innych krajów europejskich oraz Afryki. W 1990 roku tartak przejął skład materiałów w Skarżysku – Kamiennej. Wybudowano elektryczną suszarnię typu „inkomag” o pojemności 70 m3 tarcicy. W tym samym czasie nastąpił zastój sprzedaży tarcicy. Produkcja zmniejszyła się. O ile w 1980 roku przetarcie wynosiło 36400 m3 , to w 1990 roku 28309 m3 .
Tartak pracował na surowcach lokalnych. Współpracował głównie z nadleśnictwami w Suchedniowie i Skarżysku – Kam., ale także z nadleśnictwami w Starachowicach, Marculach, Stąporkowie, Baryczy, Zagnańsku, Kielcach i Daleszycach. Zaopatrywano rynek miejscowy, a także w dużym stopniu rynek ogólnopolski. Produkowano głównie tarcicę oraz deski podłogowe suszone. Transport początkowo odbywał się koleją, a następnie w związku z rozwojem przemysłu samochodowego - TIR – ami.7 W 2000 roku zakład został wydzierżawiony. Dzierżawcą była firma z Piotrkowa - „ Telsin ”, której właścicielami byli p. Porczyński i p. Walczak. W 2002 roku zakład sprzedano p. Chrzanowskiemu ze Skarżyska – Kamiennej.
Jeśli chodzi o rolnictwo na naszym terenie, to większość gospodarstw stanowiły i stanowią gospodarstwa karłowate, które nie są w stanie zagwarantować właścicielom środków utrzymania. To tłumaczy konieczność podejmowania pracy w zakładach przemysłowych. Większość właścicieli to emeryci i renciści. W 1981 roku na ogólną liczbę 1850 gospodarstw rolnych posiadali oni 982 gospodarstwa, chłopi i robotnicy 857, a zaledwie 11 gospodarstw miało charakter typowo rolniczy. Aż 309 gospodarstw nie miało swoich następców. Niska jakość gleb i duże rozdrobnienie gruntów nie pozwala na wysoki poziom produkcji rolnej.8 Obecnie w Bliżynie działa niewielka liczba prywatnych zakładów produkcyjnych i kilka klepów wielobranżowych.
Przypisy:
1. Krygier E., Opis historyczny zakładów przemysłowych, Wybór materiałów do dziejów Bliżyna, Bliżyn 1985, s.83.
2. Bocheński A., Czy plater mógł być polskim Donnersmarckiem?, Notatnik Bliżyński, Bliżyn 1995, s.26 – 32.
3. Barański S., Wyroby Zakładów Górniczych w Bliżynie z 1908 r, Notatnik Bliżyński, Bliżyn 1988, s.91.
4. Notatnik Bliżyński, Bliżyn 1988, s.26.
5. Brzeziński W., Kowalczyk B., Piętak M., Historia Kieleckich Zakładów Farb i Lakierów „Polifarb” w Bliżynie, Bliżyn 1985, s.113 – 116.
6. Skowron K. , Skowron K.,Rys historyczny Zakładu Przemysły Drzewnego w Bliżynie, Wybór materiałów do dziejów Bliżyna, Bliżyn 1985, s.105 – 111.
7. Przekaz słowny p. Kazimierza Skowrona
8. Nowak J.T., Z dziejów Bliżyna w 40 – leciu PRL, Dzieje Bliżyna; Materiały sesji naukowej 22 czerwca 1985, Kielce 1988, s.93 – 94.
Bibliografia:
1. Barański S. „Wyroby Zakładów Górniczych w Bliżynie z 1908 r”, Notatnik
Bliżyński, Bliżyn 1988.
2. Bocheński A., „Czy plater mógł być polskim Donnersmarckiem?”, Notatnik
Bliżyński, Bliżyn 1995.
3. Brzeziński W., Kowalczyk B., Piętak M., „Historia Kieleckich Zakładów
Farb i Lakierów „Polifarb” w Bliżynie”, Wybór materiałów do dziejów
Bliżyna, Bliżyn 1985.
4. Krygier E., „Opis historyczny zakładów przemysłowych”, Wybór materiałów
do dziejów Bliżyna, Bliżyn 1985.
5. Notatnik Bliżyński, Bliżyn 1988.
6. Nowak J.T., „Z dziejów Bliżyna w 40 –leciu PRL”, Dzieje Bliżyna;
Materiały sesji naukowej 22 czerwca 1985, Kielce 1988.
7. Przekaz słowny p. Kazimierza Skowrona.
8. Skowron K., Skowron K., „Rys historyczny Zakładu Przemysły Drzewnego
w Bliżynie”, Wybór materiałów do dziejów Bliżyna, Bliżyn 1985.
Dostarczył: Qwerty (Towarzystwo Przyjaciół Bliżyna) Prawa autorskie © Skarżyski Wortal Turystyczny Wszystkie prawa zastrzeżone. Opublikowane: 2006-02-16 (5431 odsłon) [ Wróć ] |
