Autor: Tomasz Durlik

Początki górnictwa i hutnictwa na północnym obrzeżeniu Gór Świętokrzyskich – to okres działalności dymarek, które miały tę wadę, że wytapiały niewielką ilość surówki, a ruda stosowana do jej wytopu musiała być wysokiej jakości. Intensywny rozwój górnictwa żelaza, a zarazem hutnictwa, nastąpił po sprowadzeniu w latach 1608- 1609 przez biskupa krakowskiego włoskich hutników. Grupa włoskich specjalistów z dziedziny górnictwa i przetopu rudy żelaza miała dokonać oceny możliwości postępu hutniczego w tym regionie Polski. Efektem penetracji późniejszego Zagłębia Staropolskiego było wzniesienie w 1613 roku przez z braci J. i A. Caccich pierwszego wielkiego pieca w Polsce w Bobrzy. Dopiero ich masowa budowa w XVII i XVIII wieku przyniosła istotny postęp w tej dziedzinie. Kolejno powstały wielkie piece w Samsonowie, Bzinie, Wąchocku, Radoszycach, Stąporkowie i innych miejscowościach. Wielkie piece tworzyły zespoły, w skład których wchodziły fryszerki, pudlingarnie i walcownie.

W 1837 roku został oddany do użytku wielki piec w Bliżynie, który funkcjonował ok. 50 lat. Uzupełnieniem zespołu wielkopiecowego były liczne kuźnice działające na terenie dzisiejszej Gminy Bliżyn . Pozostałości po działalności zakładów przerabiających rudę żelaza można znaleźć obecnie w: Bliżynie, Wojtyniowie, Gilowie, Gostkowie /Starym/, Biadaczku, Zbrojowie, Płaczkowie i Mroczkowie. Sprzyjająca koniunktura dla wyrobów hutniczych spowodowała, że pod koniec XIX wieku Ludwik Plater wybudował Zakłady Metalowe zwane Stalownią, które czynne były do 1902 roku.

Od momentu uruchomienia pierwszego wielkiego pieca w Bobrzy, a następnie w Samsonowie i w innych miejscowościach w okolicy Bliżyna, rozpoczęła się intensywna eksploatacja rud żelaza z pokładów retu górnego /epoka geologiczna dolnego triasu/. Złoża rud żelaza tej części obrzeżenia Gór Świętokrzyskich budziły zainteresowanie z kilku przyczyn:
• były łatwo dostępne;
• zawierały wystarczającą ilość Fe;
• były łatwo topliwe;
• miały niską zawatość SiO2, P2O5, i S;
• okoliczne lasy dostarczały wysokiej jakości surowca koniecznego do produkcji węgla drzewnego;
• wychodnie wapienia muszlowego /środkowy trias/ dostarczały topników niezbędnych przy produkcji surówki;
• rzeki tego obszaru były doskonałym źródłem energii niezbędnej przy pracy wielkich pieców.

Wszystkie elementy potrzebne do pracy zespołów wielkopiecowych znajdowały się więc w wystarczającej ilości i w promieniu nie przekraczającym nadmiernych trudności transportowych. Początkowo prace górnicze i hutnicze prowadzone były w pobliżu dwóch funkcjonujących wielkich pieców w Bobrzy i Samsonowie. W miarę wyczerpywania się pokładów zaczęto zakładać nowe kopalnie na wschód, a następnie na północ przesuwając się w kierunku Bliżyna.

Na przełomie XVII i XVIII wieku rozpoczęły pracę pierwsze kopalnie w rejonie Świniej Góry. Były to kopalnie Amalia, Dębiny, Grabina i Dąb. Trzy pierwsze / Amalia, Dębiny, Grabina/ położone są przy drodze ze Świniej Góry do Odrowążka, natomiast kopalnia Dąb znajduje się częściowo na obszarze Rezerwatu Świnia Góra i po przeciwnej stronie drogi Bliżyn-Świnia Góra. Dla wszystkich tych obszarów górniczych z rejonu Świniej Góry funkcjonowała nazwa: Kopalnia Piotr. Początkowo kopalnie ze Świniej Góry dostarczały rudę do Samsonowa, lecz gdy zakład ten spłonął, surowiec nadal wydobywano, ale dla istniejących już zakładów hutniczych w Bliżynie i jego okolicach. J.Pazdur podaje, że kopalnie na Świniej Górze i w Dalejowie /kopalnia Dalejów / w XVIII wieku należały do najwydajniejszych w okolicy. O ile jeden wielki piec był zaopatrywany przez dwie a nawet cztery kopalnie, to wymienione wyżej pola górnicze były w stanie dostarczać surowca do jednego, a nawet do dwóch zespołów hutniczych.

Według różnych autorów warstwa rudonośna w rejonie Bliżyna waha się od 6 do 50 metrów. Tworzą ją iły szare i czerwone z wkładkami margli piaszczystych lub ławic czerwonych i białych piaskowców. Występujące w tych warstwach rudy żelaza reprezentowane są przez syderyty, limonity i sferosyderyty. Rudą najbardziej rozprzestrzenioną w rejonie Bliżyna, tworzącą liczniejsze i grubsze pokłady, jest syderyt. Jest on barwy ciemnoszarej, szarokremowej, jeżeli występuje na dużych głębokościach, natomiast bliżej powierzchni ziemi przechodzi w utlenione rdzawe limonity. Omawiane rudy żelaza występują w serii rudnej w różnych formach. Najczęściej spotykane były płaskury, bochny, buły, pokłady i nerkowate skupienia. Największe znaczenie gospodarcze miały pokłady, których liczba w poziomie rudnym wahała się od 1 do 3. Zróżnicowana była nie tylko liczba pokładów, ale również ich grubość i odległość między nimi. Miąższość warstw rudonośnych wahała się od kilku do kilkunastu centymetrów, jednak ich łączna grubość nie przekraczała 1,5 metra. Najgrubsze poziomy rudne występują w kopalniach Piotr, Dalejów i Dzięcioły, natomiast najcieńsze odnotowano w pozostałych kopalniach na Świniej Górze, oraz w niektórych szybach kopalni Dalejów. Odległości miedzy pokładami wynosiły od niespełna metra do kilkunastu metrów.

Z analizy prac naukowców, którzy zajmowali się tą problematyką wynika, że zawartość zelaza w rudach nie przekraczała 40%. Najczęściej wahała się ona od 30% do 38%. Przybliżony skład chemiczny rudy ze Świniej Góry przedstawiał A. Kleczkowski podając za A. Puschem:

kwaśny węglan wapnia	3,244%
wodorotlenek żelaza	56,558%
krzemionka	30,350%
glinka	7,750%
tlenek wapnia	2,000%

Rudy miały także różną głębokość zalegania. Notowano miejsca, gdzie rudę wydobywano niemal odkrywkowo, ale były i takie, w których po surowiec sięgano do głębokości 40 metrów. Do najgłębszych zaliczano miejsca eksploatacji w Dalejowie, w kopalniach Kierat, Kalina, Barak, Buk i Dzięcioły oraz niektóre szyby ze Świniej Góry. W sytuacjach, gdy nie było możliwości dotarcia do wszystkich pokładów, eksploatowano poziomy najbogatsze i leżące najbliżej powierzchni ziemi. Poważnym utrudnieniem w trakcie wydobywania surowca było okresowe zalewanie szybów przez wodę, co miało miejsce najczęściej wiosnę i jesienią. W celu odwodnienia kopalń wykorzystywano piaskowce podrudne oraz ukształtowanie terenu. Dzięki temu, że kopalnie leżały na większych wysokościach niż dolina Kamiennej, a pod pokładami zawierającymi rudy żelaza znajdowały się przepuszczalne piaskowce, woda mogła być odprowadzana z szybów górniczych w niżej leżące miejsca.

Kopalnie w okolicy Bliżyna i Świniej Góry pracowały w różnych okresach czasu. Gdy jedne rozpoczynały swą działalność, inne ją przerywały na pewien czas, lub całkowicie zaprzestawały produkcji. Dlatego ustalenie dokładnej ilości czynnych w tym samym okresie kopalń jest praktycznie niemożliwe. Jako przykład posłużyć może kopalnia Piotr na Świniej Górze. Funkcjonowała w latach 1818-1833 z przerwą w latach 1834-1835, a ponownie została uruchomiona w latach 1836-1840. S. Kozłowski podaje, że za działalności S. Staszica funkcjonowało w okolicy Bliżyna pięć kopalń rudy żelaza. Dla porównania w okolicy Suchedniowa pracowało 12, a Samsonowa 8 kopalń.

Dużym utrudnieniem prawidłowej lokalizacji i nazewnictwa kopalń było istnienie podwójnych lub potrójnych nazw. Prawie każde pole górnicze, obok oficjalnej nazwy, posiadało miejscowe określenie, np. Jodła= Jedła, Amalia=Świnia Góra.


Spis kopalń i czas ich działalności zamieszczony jest w tabeli 1.

Nazwa kopalni i jej synonimy	Symbol kopalni	Wiek, w którym kopalnia była czynna
Amalia = Świnia Góra		XIX
Barak	Ba.	XIX
Brama Piekła	Br.	XIX
Buk	B.	XIX/XX?
Dalejów	D.	XVIII
Dąb = Dęby = Dębie	Dą.	XVIII
Dębiny	Dę.	XVII
Dzięcioły	Dz.	XX
Grabina = Grabiny	Gra.	XVII, XVIII
Jastrząb = Jastrzębia	Jas.	XIX
Jedła = Jodła	Je.	XIX
Kalina	Ka.	XIX
Kierat	Ki.	XIX
Kietlonka = Kitlonka	Kie.	XVIII
Ludwik	L.	XX
Piaski	Pi.	XIX
Piekło I	P I.	XIX
Piekło II	P II.	XIX
Piotr	Brak symbolu na mapie	Nazwa zbiorowa dla kopalń na Świniej Górze
Świnia Góra	Ś.G.	XVIII
Zeberka	Ze.	XVIII
Chamozie Stare	Ch.ST.	Brak danych
Chamozie Nowe	Ch.N.	Brak danych
Olejówka	Ol.	Brak danych
Siatka	Si.	Brak danych
Olszyny	Olsz.	Brak danych
Czub	Cz.	Brak danych
Brak podanej nazwy	Sk.	Brak danych
Brak podanej nazwy	S.G.	Brak danych

Tab. 1 Wykaz dawnych kopalń rud żelaza w okolicy Świniej Góry i Bliżyna według A. Kleczkowskiego /1970/. Obok nazw kopalń podano ich synonimy /kolumna pierwsza/; w kolumnie drugiej umieszczone są skróty / symbole/ nazw kopalń, których lokalizacje przedstawiono na rys.1.

W pierwszych latach XX wieku nastąpił schyłek kopalnictwa rudnego w rejonie Bliżyna. Import rud o wyższej zawartości żelaza spowodował spadek zainteresowania miejscowym surowcem. Złoża retu były jeszcze sporadycznie eksploatowane z pojedynczych kopalń do lat trzydziestych XX wieku, jednak nie dla potrzeb miejscowych pieców hutniczych, lecz dla hut w Starachowicach i Ostrowcu Świętokrzyskim. Najdłużej czynne były pola górnicze w okolicy Jastrzębi, Dalejowa i Piekła Dalejowskiego.

Godny uwagi jest także rozwój techniki wydobycia rud żelaza. W XVII wieku wydobycie prowadzone było metodą szybikową. Sposób ten polegał na drążeniu jednego otworu i wybieraniu rudy w zasięgu kilofa. W późniejszych latach szybiki kopano co 8-10 metrów od siebie, i jeżeli pozwalały na to warunki górnicze i hydrogeologiczne, łączono je chodnikami, co pozwalało na zwiększenie wydajności i efektywności pracy. Postęp techniczny i zatrudnianie wykwalifikowanych pracowników przyczyniły się do systematycznej i dokładniejszej eksploatacji złóż. Metoda, którą zaczęto stosować, polegała na głębieniu czterech szybów w schemacie czworoboku. Jeżeli było to możliwe, odległość między otworami zwiększano do 40, a nawet do 80 metrów, szyby górnicze łączono chodnikami, a rudę wydobywano z podkładów systemem filarowym.

Obecnie, po prawie 100 latach od zakończenia działalności ostatniej kopalni rud żelaza w okolicy Bliżyna, wygląd obszarów górniczych uległ zmianie. Pola górnicze powoli zarastały lasami mieszanymi lub zrekultywowane i zniwelowane przez miejscową ludność zamienione zostały na łąki i pastwiska. Tereny danych kopalń Buk i Jastrząb wykorzystywanych obecnie dla celów rolniczych można zaobserwować w okolicy Jastrzębi. Niewielkie wzniesienia, zaznaczają się w morfologii terenu lekkim pofałdowaniem. Najwyższe i najlepiej zachowane ślady działalności górniczej w tej części Gminy Bliżyn pozostały na południe od cmentarza żołnierzy radzieckich.. Na łące ciągnącej się w kierunku Jastrzębi znajduje się sześć dużych wyrobisk oddalonych od siebie od 20 do 30 metrów. Centralną częścią zrobów są zagłębienia po otworach górniczych o średnicy od 1,5 do 2,0 metrów.. Zwały skał pochodzących znad pokładów rudy tworzą owalne hałdy o średnicy dochodzącej do 15 metrów. i wysokości do 1,5 metra.
Wygląd wszystkich kopalń, które znajdowały się w rejonie Świniej Góry, na północ od Wojtyniowa i Wołowa jest bardzo podobny, chociaż zaznaczają się wyraźne różnice w wyglądzie ich zrobów, które są różnej średnicy i wysokości. Otwory wylotowe szybików zasypane są belkami, kamieniami, gałęziami i ściółką leśną lub tworzą zagłębienia wypełnione wodą. Odległości między wyrobiskami są zróżnicowane i wahają się od kilku do kilkunastu, a niekiedy do kilkudziesięciu metrów. Obszary kopalń porastają typowe dla naszego regionu lasy zawierające m.in.: brzozy, dęby, buki, graby sosny, świerki i jodły. Występują również modrzewie, a najokazalsze z nich można podziwiać na terenie Rezerwatu Dalejów.

Do najciekawszych pozostałości górnictwa rudnego zaliczyć trzeba, oprócz wspomnianego już pola górniczego Buk /k. Jastrzębi/, fragmenty szybów z owalnymi wyrobiskami w kopalniach: Ludwik, Kalina, Kierat i Dalejów. Zroby tych kopalń są wyraźne /wysokości dochodzą do 2,5 metra/ i dobrze zachowane. W kopalni Ludwik, w sąsiedztwie kamiennej rampy zachowały się szyby, których górne odcinki umocnione są belkami drewnianymi lub wykute zostały
w piaskowcu. Ich odsłonięte fragmenty mają głębokość kilku metrów, a dna są zalane wodą. W kopalni Dalejów prócz licznych i wyraźnie prezentujących się w rzeźbie terenu wyrobisk zachowała się sztolnia o długości około 200 metrów.

Duże znaczenie dla kształtowania się obecnego wyglądu obszarów górniczych miał czas rozpoczęcia i długość eksploatacji, głębokość zalegania złoża oraz technika wydobywania surowca. Tereny, gdzie eksploatacja odbywała się w XVII i XVIII wieku, a surowiec znajdował się płytko, posiadają słabe ślady starego górnictwa. Do takich obszarów zaliczyć można wszystkie kopalnie znajdujące się w rejonie Świniej Góry. Natomiast pola górnicze, funkcjonujące pod koniec XIX wieku i na początku XX wieku, w których po rudę sięgano nawet do 40 metrów drążąc głębokie szyby z długimi chodnikami, wyróżniają się okazałymi i dobrze zachowanymi wyrobiskami, czego przykładem może być kopalnia Buk, Ludwik czy Dalejów.

Do upadku górnictwa, a także zakładów związanych z przeróbką miejscowej rudy żelaza w rejonie Bliżyna przyczynił się rozwój hutnictwa w innych miastach regionu i na Śląsku. Huty pracujące nie na węgiel drzewny jak zakłady bliżyńskie, lecz na koks, były wydajniejsze i dostarczały na rynek stali wysokiej jakości. Zakłady hutnicze w naszym rejonie nie wytrzymały konkurencji, co zmusiło właścicieli do zamykania kopalń i miejscowych stalowni.

Bibliografia
1. Barański S.,	1970, Dzieje „lasów górniczych” w okolicach Bliżyna, Samsonowa, Zagnańska w Górach Świętokrzyskich, w: Prace Muzeum Ziemi, nr 15, cz.1.
2. Białkowski A.,	1928, Pokłady rudy żelaznej w ziemi radomskiej i północnej części ziemi kieleckiej.
3. Bohdanowicz K.,	1939, Rudy żelaza w pasmie retu pomiędzy Suchedniowem a Mniowem, w: Biuletyn Państwowego Instytutu Geologicznego, nr 18.
4. Gągol J.,	1987, Budowa geologiczna i kopaliny mineralne obszaru projektowanego Suchedniowsko-Oblęgorskiego Parku Krajobrazowego, w: Dokumentacja projektowana dla Suchedniowsko-Obleęgorskiego Parku Krajobrazowego.
5. Kleczkowski A.,	1970, Rudy żelaza w utworach pstrego piaskowca północnego obrzeżenia Gór Świętokrzyskich, w: Prace Muzeum Ziemi, nr 15, cz.1.
6. Kowalewski M.,	1989, Blaski i cienie hutnictwa na ziemiach polskich, cz.1.
7. Kozłowski S.,	1971, Surowce mineralne województw kieleckiego.
8. Markowski M.B.,	Górnictwo i hutnictwo żelaza w okresie międzywojennym, w: Rocznik Świętokrzyski, t. 7.
9. Miczulski S.,	1970, warunki lokalizacji pierwszego zespołu wielkopiecowego na ziemiach polskich w 1610 r., w: Prace Muzeum Ziemi, nr 15, cz. 1.
10. Osika R.,	1958, Występowanie i perspektywy poszukiwania złóż rud żelaza w Polsce, w: Biuletyn Instytutu Geologicznego, nr 126.
11. Osika R.,	1987, Złoża surowców mineralnych, w: Budowa Geologiczna Polski, t. 6.
12. Pazdur J.,	Górnictwo i hutnictwo Zagłębia Staropolskiego po XIX wieku, w: Kwartalnik Historyczny, nr 4-5.
13, Rubinowski Z.,	1986, Atlas geologiczno-surowcowy Gór Świętokrzyskich z sozologiczną klasyfikacją kopalin.
14. Rubinowski Z.,	1991, Rudy żelaza na obszarze konecko-przysuskim, w: Tradycje Przemysłowe Ziemi Koneckiej.
15. Rudol F.,	1976, Staropolski Okręg Przemysłowy, w: Studia Kieleckie, nr 4.
16. Senkowiczowa H.,	1970, Trias. Stratygrafia mezozoiku obrzeżenia Gór Świętokrzyskich, w: Prace Instytutu Geologicznego, nr251.
17. Wójcik Z.,	1983, Początki naukowego rozpoznania rud żelaza w okolicy Bliżyna, w: Wybór Materiałów z dziejów Bliżyna.
18. Zieliński J.,	1965, Staropolskie Zagłębie Przemysłowe.

Dostarczył: Qwerty (Towarzystwo Przyjaciów Bliżyna)

Prawa autorskie © Skarżyski Wortal Turystyczny Wszystkie prawa zastrzeżone.

Opublikowane: 2006-02-16 (5747 odsłon)